Lezingen

Dr. Nico Staring
Docent Egyptische archeologie, Universiteit Leiden, wetenschappelijk medewerker, Rijksmuseum van Oudheden, Leiden

De Egyptische koningen van het Nieuwe Rijk onderhielden intensief contact met heersers en vazallen elders in het Midden Oosten. De zogenaamde Amarna-brieven uit de 14e eeuw v.Chr. geven ons een bijzonder gedetailleerd beeld van de diplomatie contacten. De brieven van en naar Egypte werden geschreven in het Akkadisch (Babylonisch), de lingua franca van de interculturele correspondentie tijdens de Late Bronstijd. Die brieven noemen ook de koninklijke boodschappers die naar verschillende paleizen worden gestuurd – vaak samen met kostbare geschenken. In een enkel geval wordt genoemd dat die boodschappers vergezeld werden door een tolk – een beroep waarover we relatief weinig weten. Een grafreliëf in het Rijksmuseum van Oudheden in Leiden toont de unieke scène van een tolk aan het hof van Toetanchamon. Een recente ontdekking in de begraafplaats Sakkara bij het oude Memphis werpt mogelijk nieuw licht op het onderwerp. Een opgraving van de Egyptische oudheidkundige dienst stuitte er op de grafkapel van een ambte naar uit de tijd van Toetanchamon. De grafeigenaar met de niet-Egyptische naam Pakana was een “tolk van de taal van Sangar (= Babylonië)”. Wat betekent deze volstrekt unieke titel? En wat kunnen we zeggen over de culturele achtergrond van Pakana? Deze lezing presenteert de archeologische vondst en bespreekt de rol van tolk aan het Egyptische hof en in de interculturele diplomatie.

Dr. Magdalena Kuhn 
Koptoloog en musicus

Muziek is een belangrijk onderdeel in Oosterse christelijke rituelen en de wijze waarop de liturgische gezangen voorgedragen werden in verschillende muziekculturen kent grote verschillen. De presentatie van gezangen wordt beïnvloed door taal, land, soms een dogma en vaak in grote mate door de betreffende volksmuziek. De ene cultuur heeft een voorkeur voor verinnerlijkte, eenvoudige presentatie, de andere voor dansen, uitbundig roepen en gezangen.
In deze presentatie zullen talrijke muziekvoorbeelden de grote variatie in enige van de Oosterse traditionele muziekculturen laten zien en horen.

Prof. dr. Caroline Waerzeggers
Hoogleraar Assyriologie, Faculteit Geesteswetenschappen, Universiteit Leiden

Één van de bekendste kleitabletten uit Mesopotamië is de zogenaamde Babylonische mappa mundi, of, de Babylonische wereldkaart. Hoewel we niet precies weten wanneer dit kleitablet gemaakt werd, gaat men doorgaans uit van een datum ergens in de 7e eeuw v. Chr., toen Babylon onder heerschappij van de Assyriërs stond. Op het tablet is de oudste (bewaard gebleven) wereldkaart getekend. We zien de cirkel van de wereldzee met daarin de aardschijf, de Eufraat, Babylon, een kanaal, allerlei steden en streken, en, achter de wereldzee gelegen mythische regio’s of misschien wel bergpieken. De kaart is voorzien van labels en één of meerdere teksten in spijkerschrift met een onduidelijke relatie tot de kaart. Ondanks de aandacht die de mappa mundi van Assyriologen en historici heeft gekregen, blijft zij een groot enigma. Wie maakte deze kaart, wanneer, waarom en voor wie? En hoe uniek is deze tekening? In deze lezing proberen we te begrijpen welke geografische en mythische informatie er op de kaart staat, hoe de tekening zich verhoudt tot het bredere fenomeen van tekenkunst op spijkerschrifttabletten, en of we meer kunnen zeggen over de tijd waarin de kaart waarschijnlijk tot stand kwam.

Aanmelden voor deze lezing kan hier: aanmelden lezing.

Dr. Judith Jurjens
Egyptoloog en classica

Het beroep van schrijver stond in hoog aanzien in het Oude Egypte. Maar om schrijver te kunnen worden, moest je natuurlijk eerst leren lezen en schrijven. Hoe ging dat in zijn werk in het oude Egypte? Hoe zagen scholen eruit? Welke methodes paste de leraar toe om de kinderen te onder wijzen en te motiveren hun werk te doen? Deze en andere vragen zullen aan bod komen in de lezing. Centraal staat het werk van de schoolkinderen zelf. Aan de hand van tal van voorbeelden van duizenden jaren oude schooloefeningen, zullen we een beeld krijgen van het onderwijs in het oude Egypte.

Rogier van der Wal
Classicus, filosoof, oudheidkundige en bestuurskundige

De spreker start vanuit het verhaal van Penelope van Margaret Atwood (2005). Hoe kijken we vandaag de dag aan tegen de manier waarop Penelope zich opstelt? Wat zou het moderne equivalent kunnen zijn van overdag aan een kleed weven en het ’s nachts weer uithalen? En wat is de opmerkelijke rol van de twaalf dienstmeisjes, die bij Atwood het verhaal kruiden door, als het koor in een klassieke tragedie, met zangen commentaar te geven op wat er gebeurt? In deze lezing is ook aandacht voor moderne bewerkingen van de Odyssee, die de rol van de vrouw op een andere wijze belichten.

Stefan Dingemans 
Historicus, gespecialiseerd in Romeinse geschiedenis, Joodse geschiedenis en klassieke archeologie

In de periode tussen 66 en 136 van de gewone jaartelling zijn er twee grote opstanden geweest in Romeinse provincie Judaea tussen de Joden en de Romeinen: tussen 66 en 73 woedde de Eerste Joodse Opstand, en tussen 132 en 136 de Tweede Joodse Opstand. Op het eerste gezicht lijken deze twee conflicten erg op elkaar: in beide gevallen stonden de Joden en de Romeinen tegen over elkaar, werd Jeruzalem ingenomen en deels vernietigd, werd getracht om een onafhankelijke Joodse staat te creëren, en in beide opstanden werden door beide partijen propagandamiddelen ingezet om hun eigen boodschap te verheerlijken. Het vehikel om de boodschap te verspreiden waren munten, en uitgerekend deze bronzen en zilveren munten droegen enorm bij aan hoe er tegen de politieke verhoudingen van die tijd werd aangekeken. Aan de hand van de munten die tijdens die periode werden geslagen wil ik laten zien wat de verschillen waren tussen de twee opstanden, en hoe deze munten bijdroegen aan het propaganda-apparaat van de Joden en de Romeinen.

Drs. Elsbeth Rooker
Egyptoloog/specialist antieke godsdiensten

Grote delen van Klein-Azië, Europa en India en hebben vanaf het 6e millennium v.C. langzaamaan te maken gekregen met noordelijke migranten die we nu Indo-Europeeërs noemen. We weten weinig van deze semi-nomadische herders, die ook wel met Kurgan worden aangeduid, maar in de taal en in de mythologie is te ontdekken dat deze mensen voor enorme veranderingen hebben gezorgd. In deze lezing wordt besproken in hoe verre hun taal en mythologie van invloed is geweest op de mythen van het oude oosten. Zo is een centrale rol weggelegd voor de held, een concept dat aan de Egyptische mythologie redelijk vreemd is, maar dat zelfs tot in de bijbel te volgen is. En wat zeggen deze mythologische concepten over de mensen van nu? Wat is in onze ideeën nog terug te vinden van deze gemeenschappelijk ‘mytho-linguïstieke’ voorouder?

Dr. Robin ten Hoopen
Predikant (PKN) en onderzoeker aan de PThU met als focus de Hebreeuwse Bijbel in de context van het oude Nabije Oosten

In de Bijbel, Mesopotamië en de Levant werden goden meestal gezien als wezens die geen natuurlijke dood konden sterven. Anderzijds zijn er talloze verhalen bekend over goden die worden gedood. In deze lezing leggen we deze tradities naast elkaar en duiden we deze. Is hier sprake van verschillende tradities die elkaar tegenspreken of is het mogelijk om te komen tot verklaringen waarom sommige goden wel stierven en anderen niet? In de lezing worden politiek-culturele elementen en theologische elementen verbonden. Teksten die aan bod komen zijn o.a. Enuma Elisj, de Baal Cyclus uit Ugarit en Psalm 82.

Dr. Ruwan van der Iest 
Docent Koinè en Nieuwtestamentisch Grieks, Rijksuniversiteit Groningen

Het verhaal van Genesis 22 is een verhaal dat vele vragen oproept. Het begint al bij het begin: waarom wil God Abraham testen? Verder blijven ook andere belangrijke vragen onbeantwoord. Waarom is Abraham zo gewillig om zijn zoon te offeren? Waarom protesteert Isaak niet, op het moment dat het hem duidelijk wordt dat hij het offerlam is? Wij zijn niet de eersten die deze vragen stellen. Al in de vroege oudheid en daarna, hebben schrijvers deze vragen willen beantwoorden. Tijdens deze lezing zullen wij ons verdiepen in de antwoorden op deze vragen, aan de hand van een drietal gedichten uit verschillende culturen. Allereerst zullen wij kijken naar een Joodse piyyut, vervolgens naar een Grieks-Byzantijns gedicht en tenslotte naar een gedicht dat is geschreven in de Syrische taal. We zullen zien dat alle drie gedichten ingaan op verschillende aspecten van het verhaal. Abraham als rechtvaardige aartsvader, Isaak als proto-Jezus en de gevoelens van Sarah.

Prof. dr. Caroline Waerzeggers 
Hoogleraar Assyriologie, Faculteit Geesteswetenschappen, Universiteit Leiden

Eén van de bekendste kleitabletten uit Mesopotamië is de zogenaamde Babylonische mappa mundi, of, de Babylonische wereldkaart. Hoewel we niet precies weten wanneer dit kleitablet gemaakt werd, gaat men doorgaans uit van een datum ergens in de 7e eeuw v. Chr., toen Babylon onder heerschappij van de Assyriërs stond. Op het tablet is de oudste (bewaard gebleven) wereldkaart getekend. We zien de circkel van de wereldzee met daarin de aardschijf, de Eufraat, Babylon, een kanaal, allerlei steden en streken, en, achter de wereldzee gelegen mythische regio’s of misschien wel bergpieken. De kaart is voorzien van labels en één of meerdere teksten in spijkerschrift met een onduidelijke relatie tot de kaart. Ondanks de aandacht die de mappa mundi van Assyriologen en historici heeft gekregen, blijft zij een groot enigma. Wie maakte deze kaart, wanneer, waarom en voor wie? En hoe uniek is deze tekening? In deze lezing proberen we te begrijpen welke geografische en mythische informatie er op de kaart staat, hoe de tekening zich verhoudt tot het bredere fenomeen van tekenkunst op spijkerschrifttabletten, en of we meer kunnen zeggen over de tijd waarin de kaart waarschijnlijk tot stand kwam.

Dr. Willemijn Waal
Universitair docent Hittitisch aan de Universiteit Leiden

Onderzoek in de afgelopen decennia heeft meer een meer duidelijk gemaakt dat het oude Griekenland in intensief contact stond met het Nabije Oosten, en dat deze interactie onder meer haar sporen heeft nagelaten in de Griekse religie, wetenschap en literatuur. Deze sporen zijn bij uitstek zichtbaar in de werken van Homerus. Zowel de Ilias als de Odyssee toont opvallende gelijkenissen met literaire spijkerschriftteksten van het tweede en eerste millennium v. Chr., zoals het Gilgamesj-epos uit Mesopotamië en het Kumarbi-epos uit Anatolië. Het gaat hierbij niet alleen om overeenkomsten in thematiek en literaire motieven, maar ook in de stijl en structuur van de composities. In deze lezing zal Willemijn Waal (Universiteit Leiden, Ned. Inst. voor het Nabije Oosten) een aantal bekende en minder bekende parallellen tussen ‘Oosterse’ epen en de Ilias behandelen en ingaan op de vraag wat deze overeenkomsten ons kunnen vertellen over de ontstaansgeschiedenis en de overlevering van de werken van Homerus.

Prof. dr. Marjo Korpel
Hoogleraar Oude Testament, Protestantse Theologische Universiteit

Tatoeages lijken de nieuwe sieraden van nu te zijn geworden. Toch roepen ze ook verzet op. Zo kunnen bedrijven bezwaar maken tegen medewerkers met tatoeages. Ook de Bijbel is negatief ten aanzien van tatoeages, en lijkt zelfs verboden tegen tatoeages te bevatten (boek Leviticus). In deze lezing bekijken we de teksten uit de Hebreeuwse Bijbel die verband houden met tatoeages, en onderzoeken we de vraag waar de verboden mee te maken kunnen hebben. Omdat verboden in de Hebreeuwse Bijbel vaak ook verband houden met afwijzing van gebruiken bij omringende volkeren, wordt ook het gebruik van tatoeages in het oude Nabije Oosten bekeken. Wat waren tatoeages in die tijd, waarvoor werden ze gebruikt? En hoe kan het gebruik elders in de oudoosterse wereld geleid hebben tot die strenge verboden in de Hebreeuwse Bijbel?

Aanmelden voor de lezing kan hier: aanmelden lezing.

Dr. Nico Staring
Docent Egyptische archeologie, Universiteit Leiden, wetenschappelijk medewerker, Rijksmuseum van Oudheden, Leiden

De Egyptische koningen van het Nieuwe Rijk onderhielden intensief contact met heersers en vazallen elders in het Midden Oosten. De zogenaamde Amarna-brieven uit de 14e eeuw v.Chr. geven ons een bijzonder gedetailleerd beeld van de diplomatie contacten. De brieven van en naar Egypte werden geschreven in het Akkadisch (Babylonisch), de lingua franca van de interculturele correspondentie tijdens de Late Bronstijd. Die brieven noemen ook de koninklijke boodschappers die naar verschillende paleizen worden gestuurd – vaak samen met kostbare geschenken. In een enkel geval wordt genoemd dat die boodschappers vergezeld werden door een tolk – een beroep waarover we relatief weinig weten. Een grafreliëf in het Rijksmuseum van Oudheden in Leiden toont de unieke scène van een tolk aan het hof van Toetanchamon. Een recente ontdekking in de begraafplaats Sakkara bij het oude Memphis werpt mogelijk nieuw licht op het onderwerp. Een opgraving van de Egyptische oudheidkundige dienst stuitte er op de grafkapel van een ambtenaar uit de tijd van Toetanchamon. De grafeigenaar met de niet-Egyptische naam Pakana was een “tolk van de taal van Sangar (= Babylonië)”. Wat betekent deze volstrekt unieke titel? En wat kunnen we zeggen over de culturele achtergrond van Pakana? Deze lezing presenteert de archeologische vondst en bespreekt de rol van tolk aan het Egyptische hof en in de interculturele diplomatie.

Dr. Ayhan Aksu
Postdoc Faculteit Religie, Cultuur en Maatschappij, Rijksuniversiteit Groningen 

De Nabateeërs waren een vroeg Arabisch volk dat vooral bekend is geworden vanwege Petra, de beroemde in rotsen uitgehouwen stad in het huidige Jordanië. In de oudheid leefden Nabateeërs en Joden naast elkaar in de Levant, maar over de contacten tussen deze groepen was lange tijd slechts weinig bekend. De ontdekking van de Dode Zee-rollen kan ons hierbij helpen. In de twintigste eeuw zijn in de grotten van Nahal Hever verschillende papyri gevonden die behoren tot het archief van Babatha, een Joodse vrouw die in de vroege tweede eeuw na Christus rond de Dode Zee leefde. Dit archief bevat verschillende fascinerende documenten die laten zien hoe Joodse en Nabatese individuen en gemeenschappen nauwe banden konden onderhouden.

Daan Nijssen MA
Schrijver en oudheidwetenschapper

Tussen 745 en 705 v.Chr. transformeerde Assyrië van een hegemoniale grootmacht tot een expansionistisch wereldrijk. Deze omslag kwam vermoedelijk voort uit een structurele crisis en wordt vaak gepresenteerd als het begin van de bloeiperiode van het Assyrische Rijk. In deze lezing wordt echter betoogd dat deze beleidsverandering niet alleen voortkwam uit een structurele crisis, maar die crisis op de lange termijn ook verdiept heeft. De radicale hervormingen onder Tiglath-Pileser III en zijn opvolgers – militair, bestuurlijk en ideologisch – hielden het rijk tijdelijk bijeen, maar vergrootten tegelijkertijd de interne spanningen en externe afhankelijkheden. Door deze periode niet als bloeitijd, maar als keerpunt richting ondergang te beschouwen, ontstaan nieuwe inzichten in de aard en kwetsbaarheid van Assyrische macht.

Aanmelden voor deze lezing kan hier: aanmelden lezing.