Lezingen

Dr. Toon Sykora
Conservator afdeling Egypte en Nubië, Rijksmuseum van Oudheden

Vanaf het moment dat een archeologisch monument wordt blootgelegd, loopt het gevaar. Of het nu door de natuur, plunderaars, onvoorzichtige speurneuzen of een stom toeval komt: resten uit het verleden gaan onvermijdelijk achteruit. Erfgoedbeheerders moeten dan ook niet alleen bewaren wat er nog rest. Ze hebben ook de plicht om het zo goed mogelijk te kopiëren en te documenteren. Daar worden wetenschappers gelukkig steeds beter in: digitale technieken bieden tegenwoordig heel wat nieuwe mogelijkheden, al blijft geduldig handwerk een belangrijke vaardigheid.

De oeroude en vaak kwetsbare resten uit het oude Egypte zijn een goede illustratie van het belang van documentatie. Aan de hand van een studie van een bijna vierduizend jaar oude Egyptische tombe belicht de spreker de risico’s waaraan zo’n monument voortdurend blootgesteld wordt. Hierbij onderstreept hij de grote waarde van oude beschrijvingen en toont hij aan wat het maken van een nieuwe kopie iemand zoal kan leren. De strijd tegen de tijd is niet te winnen, maar het kan ons wel wapenen tegen informatieverlies.

Wanneer u deze lezing bij wilt wonen dan kunt u een mailtje sturen naar eol.afdeling.maastricht@gmail.com. We zullen er dan voor zorgen dat u tijdig de link ontvangt om aan de lezing deel te nemen.

Angelique Notermans
Docente Griekse en Latijnse Taal en Cultuur

De villa del Casale staat terecht op de Werelderfgoedlijst, zowel vanwege de uitzonderlijke conserveringstoestand als de grote hoeveelheid fraaie vloermozaïeken. De villa is daarom een heel geschikt voorbeeld voor de bestudering van de wooncultuur van een rijke Romein. Welke vertrekken kunnen we onderscheiden en welke functies hadden ze? Welke groepen mensen bezochten de villa en wie had waar toegang? Welk verhaal vertellen ons de prachtige mozaïeken? Wat was hun functie, hoe zijn ze gemaakt? De lezing biedt een andere blik op Romeinse huizen.

Iedereen is van harte welkom om de lezingen bij te wonen op de 56e Papyrologendag op zaterdag 10 januari 2026. Tijdens deze lezingenmiddag zullen de resultaten van recent papyrologisch onderzoek gepresenteerd worden aan het publiek.

De volgende lezingen staan op het programma:

14:00-14:45 ‘Ruzie zoeken met een oude moeder, nooit een goed plan!’ door Koen Donker van Heel

14.45-15:15 ‘Papyrus BM EA 10117: Bijzonderheden in een vroeg-Demotisch landverkoopcontract’ door Hilde Zwart

15:15-16:00 ‘Met pap en toewijding: Demotische nieuwtjes over het katochoi-archief en het Serapeum van Memphis’ door Gert Baetens

Meer informatie en aanmelden kan hier: informatie en aanmelden.

Dr. Willemijn Waal
Universitair hoofddocent Hittitisch, universiteit Leiden

Doorgaans wordt onder classici aangenomen dat de Grieken het alfabet in de 8e (of begin 9e) eeuw hebben overgenomen van de Feniciërs, kort voordat de eerste inscripties verschijnen. Nieuwe vondsten en inzichten in de afgelopen decennia tonen echter aan dat dit model, dat teruggaat op een invloedrijke publicatie van Rhys Carpenter uit 1933, hard aan revisie toe is. In deze lezing zal aan de hand van archeologisch, epigrafisch en taalkundig bewijs worden beargumenteerd dat het Griekse alfabet al veel ouder is en dat dit schrift op zijn laatst in de 11e eeuw in het Egeïsch gebied moet zijn geïntroduceerd. Dit inzicht heeft ook belangrijke consequenties voor ons begrip van de totstandkoming van de werken van Homerus; hoe oraal was de overlevering van de Ilias en de Odyssee eigenlijk?

Angelique Notermans 
Docente Griekse en Latijnse Taal en Cultuur

De villa del Casale staat terecht op de Werelderfgoedlijst, zowel vanwege de uitzonderlijke conserveringstoestand als de grote hoeveelheid fraaie vloermozaïeken. De villa is daarom een heel geschikt voorbeeld voor de bestudering van de wooncultuur van een rijke Romein. Welke vertrekken kunnen we onderscheiden en welke functies hadden ze? Welke groepen mensen bezochten de villa en wie had waar toegang? Welk verhaal vertellen ons de prachtige mozaïeken? Wat was hun functie, hoe zijn ze gemaakt? De lezing biedt een andere blik op Romeinse huizen.

Dr. Miriam Müller 
Directeur Ned. Instituut voor het Nabije Oosten (NINO); universitair docent Egyptologie Universiteit Leiden

Door de eeuwen heen heeft de oostelijke Nijldelta een sterke invloed ondergaan vanuit het Nabije Oosten en de Levant. De regio staat niet alleen in de focus van Nederlandse archeologische activiteiten uit het verleden, maar is ook onderdeel van toekomstige opgravingsplannen. In deze lezing wordt het publiek geïntroduceerd in dit unieke landschap en het dagelijks leven in deze omgeving, specifiek op de locatie van Tell el-Dab’a, het oude Avaris, de hoofdstad van de Hyksos heersers tijdens het tweede millennium v.Chr. Verder worden de ontwikkelingen van het vierde naar het tweede millennium v.Chr., de periode van staatsvorming en eenwording van de Delta en de Nijlvallei tot de vorming van het machtscentrum met de vestiging van meerdere hoofdsteden als focus van toekomstige activiteiten gepresenteerd.

Dr. Robin ten Hoopen
Predikant (PKN) en onderzoeker aan de PThU met als focus de Hebreeuwse Bijbel in de context van het oude Nabije Oosten

Het verhaal van Adam en Eva (Genesis 2–3) is in het christendom vaak gelezen als een verhaal over het verlies van de onsterfelijkheid. De mens was eens onsterfelijk in het paradijs, maar verloor deze onsterfelijkheid door de zonde. Het Mesopotamische Gilgamesj Epos staat ook bekend om de reflectie op de onsterfelijkheid. In beide teksten is onsterfelijkheid echter niet een éénduidig begrip. Onsterfelijkheid bestaat in diverse vormen (o.a. door roem/faam, door het krijgen van nageslacht, het sterven en niet-sterven van goden). In de lezing worden de verhalen uit Oergeschiedenis van Genesis 1-11 naast de tradities uit het Gilgamesj Epos en tradities uit Ugarit gelegd. Daarbij worden verschillende vormen van onsterfelijkheid gedifferentieerd.

Dr. Karel C. Innemée
Gastonderzoeker Universiteit van Warschau

De zogenaamde piramideteksten vormen het oudst bestaande corpus van religieuze teksten ter wereld. De binnenmuren van ruimtes onder een aantal piramides van farao’s uit de jaren tussen ongeveer 2350 en 2200 v.Chr. zijn er van onder tot boven mee bedekt. Het is duidelijk dat de teksten zich baseren op het geloof in een leven na de dood en in de continuïteit van koningschap. Maar vele ervan worden nog steeds als raadselachtig ervaren.
Een in 2019 op het internet beschikbaar gekomen lijst van het aantal keren dat elke van deze ongeveer 850 teksten in 9 piramides voorkomt, maakte het mogelijk om er op een nieuwe manier onderzoek naar te doen.
In deze lezing zal ten eerste nader worden ingegaan op de ontdekking, de publicatie en de aard en van deze intrigerende teksten in het algemeen. De nieuwe benadering ervan zal worden toegelicht aan de hand van de vraag welke aspecten van de intrigerende god Seth in de piramideteksten zichtbaar worden. Er bleek nu bijvoorbeeld vastgesteld te kunnen worden welke van de vele piramide-teksten die naar Seth verwijzen in de tijd zelf het allerbelangrijkste werden gevonden. Seth is uit veel latere teksten vooral bekend als de moordenaar van zijn broer Osiris, als de rivaal van diens postuum geboren zoon Horus, en als een god met homoseksuele neigingen. Hij is wel gekarakteriseerd als de ‘god van de wanorde’. Maar in de oudste teksten waarin hij voorkomt lijken andere aspecten een grotere rol te spelen.

Prof. dr. Caroline Waerzeggers
Hoogleraar Assyriologie, Faculteit Geesteswetenschappen, Universiteit Leiden

Eén van de bekendste kleitabletten uit Mesopotamië is de zogenaamde Babylonische mappa mundi, of, de Babylonische wereldkaart. Hoewel we niet precies weten wanneer dit kleitablet ge maakt werd, gaat men doorgaans uit van een datum ergens in de 7e eeuw v. Chr., toen Babylon onder heerschappij van de Assyriërs stond. Op het tablet is de oudste (bewaard gebleven) wereldkaart getekend. We zien de circkel van de wereldzee met daarin de aardschijf, de Eufraat, Babylon, een kanaal, allerlei steden en streken, en, achter de wereldzee gelegen mythische regio’s of misschien wel bergpieken. De kaart is voorzien van labels en één of meerdere teksten in spijkerschrift met een onduidelijke relatie tot de kaart. Ondanks de aandacht die de mappa mundi van Assyriologen en historici heeft gekregen, blijft zij een groot enigma. Wie maakte deze kaart, wanneer, waarom en voor wie? En hoe uniek is deze tekening? In deze lezing proberen we te be grijpen welke geografische en mythische informatie er op de kaart staat, hoe de tekening zich verhoudt tot het bredere fenomeen van tekenkunst op spijkerschrifttabletten, en of we meer kunnen zeggen over de tijd waarin de kaart waarschijnlijk tot stand kwam.

Prof.dr. Bleda Düring 
Hoogleraar Archeologie van West-Azië, Faculteit der Archeologie, Universiteit Leiden

De kopertijdsamenlevingen op Cyprus (4000-2500 v. Chr.) weken wezenlijk af in hun economie en samenlevingsvorm van de hen omringende regio’s in west Azië. Terwijl complexe verstedelijkte samenlevingen, vroege staten en schriftvormen, en lange afstandshandel zich ontwikkelden in het oostelijk Mediterraan gebied, bleef Cyprus afzijdig van deze processen. Op Cyprus vinden we kleine boerendorpjes met ronde huizen en er zijn op het eerste gezicht weinig aanwijzingen voor complexe samenlevingen. Een populair idee is dat deze kopertijdsamenlevingen geïsoleerd waren van de omliggende samenlevingen en relatief egalitair. In de laatste jaren komen er echter steeds meer aanwijzingen dat er wel degelijk contacten waren en dat er ook op Cyprus ontwikkelingen richting sociale complexiteit waren. In deze lezing zal geput worden uit de resultaten van Leidse opgravingen te Chlorakas-Palloures, die sinds 2015 plaats vinden.

Prof. dr. Bert van der Spek
Emeritus hoogleraar Oude geschiedenis aan de Vrije Universiteit Amsterdam

De Macedonische koning Alexander de Grote veroverde rond 330 v. Chr. het gehele Perzische rijk en sindsdien heerste hij van Griekenland tot Pakistan. Om koninklijk gezag te handhaven is een sterke en aanvaardbare ideologie nodig. Hoe moest Alexander zich presenteren als legitieme koning? Hij was Macedoniër, was toch ook bewonderaar van de Griekse cultuur (Homerus lag bij zijn kussen en Grieks was de commandotaal in het leger) en in Azië liet hij zich uitroepen tot koning van Azië. Hoe kon hij al die rollen verenigen? Hoe moest hij zich verhouden tot het Perzische koningschap?

Dr. Karel C. Innemée 
Gastonderzoeker Universiteit van Warschau

Het geloof in het Boze Oog is wijd verbreid in het Midden Oosten en het Middellandse Zeegebied en onder zowel christenen als moslims is het gebruik van amuletten daartegen populair. De kleur blauw speelt daarbij een grote rol: blauw is in veel culturen, ook traditioneel in Israël, een apotropaeïsche kleur. Hier gaat een lange geschiedenis aan vooraf. Blauw-groene faience amuletten van het oog van Horus (Wedjat) zijn in Egypte duizenden jaren lang uitermate populair geweest als bescherming tegen kwaad. Voeg daarbij de kleur van pauwenveren en de ‘ogen’ die daarop voorkomen en er ontstaat een complex verhaal waarin de kracht van (blauwe) ogen, amuletten en de pauw en zijn veren doorheen diverse culturen en religies, met name in het volksgeloof, een rol spelen. In deze lezing wordt een doorsnede gegeven van de kwaad-afwerende rol van blauw en (pauwen)ogen in een aantal culturen van het Midden-Oosten en het Nijldal.

Dr. Ayhan Aksu
Postdoc Faculteit Religie, Cultuur en Maatschappij, Rijksuniversiteit Groningen

De Nabateeërs waren een vroeg Arabisch volk dat vooral bekend is geworden vanwege Petra, de beroemde in rotsen uitgehouwen stad in het huidige Jordanië. In de oudheid leefden Nabateeërs en Joden naast elkaar in de Levant, maar over de contacten tussen deze groepen was lange tijd slechts weinig bekend. De ontdekking van de Dode Zee-rollen kan ons hierbij helpen. In de twintigste eeuw zijn in de grotten van Nahal Hever verschillende papyri gevonden die behoren tot het archief van Babatha, een Joodse vrouw die in de vroege tweede eeuw na Christus rond de Dode Zee leefde. Dit archief bevat verschillende fascinerende documenten die laten zien hoe Joodse en Nabatese individuen en gemeenschappen nauwe banden konden onderhouden.

Aanmelden voor deze lezing kan hier: aanmelden lezing.

Dr. Karel C. Innemée
Gastonderzoeker Universiteit van Warschau

Het geloof in het Boze Oog is wijd verbreid in het Midden Oosten en het Middellandse Zeegebied en onder zowel christenen als moslims is het gebruik van amuletten daartegen populair. De kleur blauw speelt daarbij een grote rol: blauw is in veel culturen, ook traditioneel in Israël, een apotropaeïsche kleur. Hier gaat een lange geschiedenis aan vooraf. Blauw-groene faience amuletten van het oog van Horus (Wedjat) zijn in Egypte duizenden jaren lang uitermate populair geweest als bescherming tegen kwaad. Voeg daarbij de kleur van pauwenveren en de ‘ogen’ die daarop voorkomen en er ontstaat een complex verhaal waarin de kracht van (blauwe) ogen, amuletten en de pauw en zijn veren doorheen diverse culturen en religies, met name in het volksgeloof, een rol spelen. In deze lezing wordt een doorsnede gegeven van de kwaad-afwerende rol van blauw en (pauwen)ogen in een aantal culturen van het Midden-Oosten en het Nijldal.

Dr. Robin ten Hoopen 
Predikant (PKN) en onderzoeker aan de PThU met als focus de Hebreeuwse Bijbel in de context van het oude Nabije Oosten

‘De koning is dood, leve de koning’. De historicus Kantorowicz heeft in zijn klassieke werk over Middeleeuwse politieke theologie gesproken over de twee lichamen van de koning (The King’s Two Bodies. A Study in Mediaeval Political Theology, 1957). De koning is sterfelijk als mens, maar in zijn ambt kan de koning onsterfelijk zijn. In deze lezing wordt gekeken naar teksten uit Mesopotamië, de Levant en de Bijbel die spreken over sterfelijkheid en onsterfelijkheid van de koning (o.a. Kirtu Epos, Psalm 45, 61, 72). Sommige van deze teksten lijken inderdaad te duiden op de idee van de twee lichamen van de koning. Andere teksten wijzen vooral op de continuïteit van het koningschap in een dynastie. De spreker laat zowel de continuïteit als discontinuïteit tussen en binnen de verschillende tradities zien.

Drs. Olijdam
Faculteit Archeologie, Universiteit Leiden

De Oxus beschaving, ook wel Bactrian-Margiana Archaeological Complex (BMAC) genaamd, was één van de belangrijkste partners in het uitgebreide maritieme handelsnetwerk dat Mesopotamië voorzag van de felbegeerde grondstoffen. Dit is erg opmerkelijk omdat de beschaving gelegen is in Centraal Azië. De invloed van de Oxus beschaving, die nu de vijfde grote beschaving wordt genoemd (en daarmee op een gelijke voet wordt geplaatst met Mesopotamië en de Indusbeschaving), was echter enorm. In deze lezing zal ik een samenvatting geven over de huidige stand van zaken: spectaculaire vondsten afkomstig van grootschalige wetenschappelijke en illegale opgravingen. Daarbij zal ik ook ingaan op de internationale dimensies van deze beschaving die gekenmerkt wordt door een ongekend grote invloedssfeer.

Wanneer u deze lezingen bij wilt wonen dan kunt u een mailtje sturen naar eol.afdeling.maastricht@gmail.com. We zullen er dan voor zorgen dat u tijdig de link ontvangt om aan de lezing deel te nemen.

Prof. dr. Marjo Korpel
Hoogleraar Oude Testament, Protestantse Theologische Universiteit

Tatoeages lijken de nieuwe sieraden van nu te zijn geworden. Toch roepen ze ook verzet op. Zo kunnen bedrijven bezwaar maken tegen medewerkers met tatoeages. Ook de Bijbel is negatief ten aanzien van tatoeages, en lijkt zelfs verboden tegen tatoeages te bevatten (boek Leviticus). In deze lezing bekijken we de teksten uit de Hebreeuwse Bijbel die verband houden met tatoeages, en onderzoeken we de vraag waar de verboden mee te maken kunnen hebben. Omdat verboden in de Hebreeuwse Bijbel vaak ook verband houden met afwijzing van gebruiken bij omringende volkeren, wordt ook het gebruik van tatoeages in het oude Nabije Oosten bekeken. Wat waren tatoeages in die tijd, waarvoor werden ze gebruikt? En hoe kan het gebruik elders in de oudoosterse wereld geleid hebben tot die strenge verboden in de Hebreeuwse Bijbel? Met powerpoint.

Prof. dr. Caroline Waerzeggers 
Hoogleraar Assyriologie, Faculteit Geesteswetenschappen, Universiteit Leiden

Het prijzenwinnende boek Er stromen rivieren in de lucht van Elif Shafak begint met Assurbanipal, koning van Assyrië (midden zevende eeuw v. Chr.) en zijn bibliotheek in Ninive, en hij komt ook telkens weer terug in een verhaal over drie personen in verschillende tijden. Een van de hoofdpersonen is gegrepen door de teksten uit de bibliotheek in Nineve, en probeert de tabletten te ontcijferen. Maar wie was deze Assurbanipal? Hij was de eerste maar zeker niet laatste vorst uit de geschiedenis die opdracht gaf om alle kennis op één plek samen te brengen. De beroemde bibliotheek van Ninive is één van de meest opzienbarende ontdekkingen uit Mesopotamië. Maar waar kwam Assurbanipals verzamelzucht vandaan? Hoe zag zijn ‘bibliotheek’ eruit? En wat wou hij met dit project bereiken? Om de bibliotheek van Ninive goed te begrijpen kijken we naar de totstandkoming van deze legendarische collectie onder Assurbanipal, maar ook hoe deze koninklijke bibliotheek past in de bredere cultuur van verzamelen en archiveren in het Nabije Oosten.

Drs. Theo Krispijn
Gepensioneerd docent Sumerologie, Oude Nabije Oosten Studies/Assyriologie, Universiteit Leiden

Op veel afbeeldingen uit het oude Mesopotamië vinden we party- en maaltijdscènes afgebeeld. Wat opvalt is dat in combinatie daarmee vaak muzikanten, zangers of voordrachtskunstenaars worden afgebeeld. Wat is de betekenis van maaltijden, het drinken van alcoholische dranken en muziek in Mesopotamië en wat lezen we daarover in de Sumerische en Akkadische teksten? En tenslotte de vraag: waarover gaan de liederen die de zangers voordragen? Dat betekent dat we ons ook zullen afvragen wat er bekend is van de vroegste Sumerische literatuur. Met PowerPoint.

Dr. Magdalena Kuhn 
Koptoloog en musicus

Muziek is een belangrijk onderdeel in Oosterse christelijke rituelen en de wijze waarop de liturgische gezangen voorgedragen werden in verschillende muziekculturen kent grote verschillen. De presentatie van gezangen wordt beïnvloed door taal, land, soms een dogma en vaak in grote mate door de betreffende volksmuziek. De ene cultuur heeft een voorkeur voor verinnerlijkte, eenvoudige presentatie, de andere voor dansen, uitbundig roepen en gezangen.
In deze presentatie zullen talrijke muziekvoorbeelden de grote variatie in enige van de Oosterse traditionele muziekculturen laten zien en horen.